КӨНЕ ҚЫШТЫҢ ҚҰПИЯСЫ: ҚОЛА ДӘУІРІ КЕРАМИКАСЫНЫҢ ТЕХНОЛОГИЯСЫ ЗЕРТТЕЛДІ

Қола дәуірінен қалған қыш ыдыстар — ежелгі қоғамның тұрмыс-тіршілігін, сол кезеңдегі қолөнердің қалыптасқан тәсілдерін де танытатын құнды археологиялық дерек. Ыдыстың қандай шикізаттан дайындалғаны, оған қандай қоспа қосылғаны, қалай жасалғаны мен күйдірілгені арқылы көне шеберлердің технологиялық тәжірибесін бағамдауға болады.
Бұл бағыттағы зерттеу «Археология Евразийских степей» ғылыми журналында жарық көрді. Ломан В.Г. мақаласында Орталық Қазақстан аумағындағы қола дәуірінің Федоров мәдениетіне тиесілі керамиканың жасалу технологиясын жан-жақты қарастырған.
Зерттеу барысында Орталық Қазақстандағы 17 археологиялық ескерткіштен алынған материалдар сараланып, салыстыру үшін Солтүстік Қазақстандағы Лисаковский-1 қорымының керамикасы да ғылыми айналымға енгізілген.
Зерттеуде қыш бұйымдардың:
қандай шикізаттан жасалғаны;
қалыптау қоспасының құрамы;
ыдыстың қалай құрастырылғаны;
сыртқы бетінің қалай өңделгені;
қандай тәсілмен күйдірілгені;
беріктігі мен ылғалға төзімділігін арттыру жолдары қарастырылған.
Салыстырмалы талдау Орталық және Солтүстік Қазақстандағы қыш жасау дәстүрлерінің өзара сабақтастығын көрсетті. Екі өңірдің шеберлері шикізат таңдау мен қалыптау қоспасын әзірлеуде, сондай-ақ ыдысты жасау тәсілдерінде ұқсас жолдарды ұстанған.
Дегенмен жергілікті ерекшеліктер де бар. Орталық Қазақстанда дресва көбірек қолданылса, Солтүстік Қазақстанда шамотты пайдалану басым болған. Мұндай айырмашылықтар қыш жасаудың ортақ негізімен қатар, әр өңірге тән технологиялық дағдылардың да болғанын аңғартады.
Зерттеудің тағы бір маңызды нәтижесі — ыдысты жасау бастамасына қатысты тұжырымдар. Сыйымдылық бөлігінен басталып жасалған ыдыстар Федоров мәдениетіне тән белгілердің бірі ретінде қарастырылуы мүмкін. Ал түбі мен сыйымдылығы қатар қалыптасатын ыдыстар Алакөл мәдениетімен байланыстырылады.
Осылайша, археологиялық керамиканы технологиялық тұрғыдан зерттеу қола дәуіріндегі қоғамның күнделікті тұрмысын ғана емес, оның қолөнер мәдениетін, өндірістік дағдысын және өңірлер арасындағы мәдени сабақтастықты тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Зерттеу нәтижелері Орталық Қазақстандағы ежелгі керамика өндірісінің ерекшеліктерін айқындап, қола дәуірі мұрасын жаңа қырынан зерделеуге негіз болады.
Ломан В.Г.
Технико-технологический анализ керамики памятников федоровской культуры эпохи бронзы Центрального Казахстана // Археология Евразийских степей. 2026. №4. С. 104–117.
Q1 | CiteScore 2026 — 0,4
Мақаланың толық нұсқасы DOI арқылы қолжетімді:
https://doi.org/10.24852/2587-6112.2026.4.104.117